Phthalates คืออะไร? เลือกของเล่นและภาชนะอาหารอย่างไรให้ปลอดภัยสำหรับเด็ก

ของเล่นพลาสติกนิ่ม ๆ ขวดน้ำ ภาชนะใส่อาหาร หรือของใช้รอบตัวลูก อาจทำให้คุณพ่อคุณแม่สงสัยว่า “พลาสติกแบบไหนปลอดภัย?” และสารที่มักถูกพูดถึงอย่าง Phthalates คืออะไร จำเป็นต้องกังวลมากแค่ไหน?

Phthalates เป็นกลุ่มสารเคมีที่ถูกนำมาใช้เป็นสารเพิ่มความยืดหยุ่น หรือ Plasticizer โดยเฉพาะในพลาสติกบางประเภท เช่น PVC หรือ Vinyl เพื่อทำให้วัสดุนิ่ม ยืดหยุ่น และไม่เปราะง่าย สารกลุ่มนี้สามารถพบได้ในผลิตภัณฑ์หลายประเภท เช่น พลาสติกบางชนิด ของเล่น วัสดุสัมผัสอาหาร กาว สารเคลือบ และผลิตภัณฑ์อื่น ๆ

ประเด็นที่ได้รับความสนใจคือ Phthalates บางชนิดสามารถมีคุณสมบัติรบกวนการทำงานของระบบฮอร์โมน จึงถูกศึกษาในกลุ่ม Endocrine-Disrupting Chemicals หรือสารรบกวนฮอร์โมน อย่างต่อเนื่อง

อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญคือ ไม่ได้หมายความว่าพลาสติกทุกชนิดมี Phthalates หรือของใช้พลาสติกทุกชิ้นเป็นอันตราย ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับชนิดสาร วัสดุ ปริมาณการสัมผัส อายุของเด็ก และรูปแบบการใช้งาน

Phthalates คืออะไร?

Phthalates คือกลุ่มสารเคมีที่มักใช้เป็นสารเพิ่มความยืดหยุ่นในพลาสติก โดยเฉพาะ PVC หรือ Vinyl เพื่อทำให้วัสดุนิ่มและยืดหยุ่นขึ้น

Phthalates ไม่ใช่สารชนิดเดียว แต่เป็นสารเคมีหลายชนิดในกลุ่มเดียวกัน เช่น

• DEHP
• DINP
• DBP
• BBP
• DIDP
• DCHP

แต่ละชนิดมีคุณสมบัติ การใช้งาน และข้อมูลด้านความปลอดภัยแตกต่างกัน จึงไม่ควรเหมารวมว่า Phthalates ทุกชนิดมีความเสี่ยงในระดับเดียวกัน

สารรบกวนฮอร์โมน หรือ EDC คืออะไร?

EDC ย่อมาจาก Endocrine-Disrupting Chemicals

หมายถึงสารจากภายนอกร่างกายที่สามารถเข้าไปแทรกแซงหรือรบกวนระบบต่อมไร้ท่อ ซึ่งเป็นระบบที่ควบคุมการทำงานของฮอร์โมน

สารบางชนิดอาจ

• เลียนแบบการทำงานของฮอร์โมน
• ขัดขวางการจับของฮอร์โมนกับตัวรับ
• เปลี่ยนการสร้างหรือการสลายฮอร์โมน
• รบกวนสัญญาณของระบบต่อมไร้ท่อ

สารที่ถูกศึกษาในบริบทนี้มีหลายกลุ่ม เช่น Phthalates, Bisphenol A หรือ BPA และสารเคมีสิ่งแวดล้อมชนิดอื่น

สิ่งสำคัญคือคำว่า “สารรบกวนฮอร์โมน” ไม่ได้แปลว่าการสัมผัสเพียงครั้งเดียวจะทำให้ฮอร์โมนผิดปกติทันที ความเสี่ยงจริงต้องพิจารณาทั้งชนิดสาร ระดับและระยะเวลาการสัมผัส รวมถึงช่วงวัยที่ได้รับสาร

Phthalates พบได้ที่ไหนบ้าง?

Phthalates ถูกนำมาใช้ในผลิตภัณฑ์หลายประเภท โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ต้องการความนิ่มหรือยืดหยุ่นของพลาสติก

อาจพบได้ใน

• ผลิตภัณฑ์จาก PVC หรือ Vinyl บางชนิด
• ของเล่นพลาสติกนิ่มบางประเภท
• สายหรือวัสดุพลาสติกยืดหยุ่น
• กาวและสารเคลือบบางชนิด
• ผลิตภัณฑ์ Personal Care บางประเภท
• วัสดุสัมผัสอาหารบางชนิด
• วัสดุทางการแพทย์บางประเภท

อย่างไรก็ตาม ผลิตภัณฑ์ที่ขายในปัจจุบันจำนวนมากมีการปรับสูตรหรือควบคุมการใช้ Phthalates บางชนิดแล้ว จึงไม่ควรเหมารวมว่าสินค้าทุกประเภทจะมีสารกลุ่มนี้

ทำไมเด็กจึงเป็นกลุ่มที่ควรให้ความสำคัญ?

เด็กมีรูปแบบการสัมผัสสิ่งแวดล้อมแตกต่างจากผู้ใหญ่ โดยเฉพาะเด็กเล็กที่มัก

• หยิบของเข้าปาก
• กัดหรืออมของเล่น
• คลานและสัมผัสพื้น
• สัมผัสฝุ่นในบ้าน
• ใช้ของเล่นและภาชนะที่มีวัสดุหลายประเภท

น้ำหนักตัวของเด็กยังต่ำกว่าผู้ใหญ่ ดังนั้นเมื่อพิจารณาปริมาณสารสัมผัสต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัว การได้รับสารในบางสถานการณ์อาจมีความสำคัญมากขึ้น

Phthalates ส่งผลต่อฮอร์โมนเด็กจริงไหม?

Phthalates บางชนิดมีคุณสมบัติที่เกี่ยวข้องกับการรบกวนระบบต่อมไร้ท่อ และมีงานวิจัยจำนวนมากศึกษาความสัมพันธ์กับระบบสืบพันธุ์ การเจริญเติบโต และช่วงเวลาการเข้าสู่วัยรุ่น

แต่ข้อมูลในมนุษย์ยังมีความซับซ้อน และผลการศึกษายังไม่สม่ำเสมอทั้งหมด

ดังนั้นคำที่เหมาะสมกว่าคือ

Phthalates บางชนิดเป็นสารที่มีศักยภาพรบกวนระบบฮอร์โมน และกำลังถูกศึกษาเรื่องผลต่อพัฒนาการและช่วงเวลาการเข้าสู่วัยรุ่น

ไม่ควรสรุปว่า

“สัมผัส Phthalates แล้วจะเป็นสาวหรือเป็นหนุ่มก่อนวัยแน่นอน”

Phthalates ในของเล่นเด็ก ต้องระวังอะไร?

ของเล่นพลาสติกนิ่มเป็นหนึ่งในแหล่งที่พ่อแม่มักกังวล เพราะเด็กเล็กอาจกัด อม หรือเอาของเล่นเข้าปาก

สิ่งที่พ่อแม่ทำได้ง่ายที่สุดคือ

• เลือกของเล่นจากผู้ผลิตที่น่าเชื่อถือ
• เลือกสินค้าที่มีมาตรฐานความปลอดภัย
• ตรวจฉลากและคำแนะนำตามช่วงอายุ
• หลีกเลี่ยงของเล่นพลาสติกนิ่มที่ไม่ระบุแหล่งผลิตหรือมาตรฐาน
• ไม่ใช้ของเล่นที่แตก เปื่อย เหนียว หรือเสื่อมสภาพแล้ว
• ล้างมือเด็กหลังเล่นของเล่นและก่อนรับประทานอาหาร

ไม่จำเป็นต้องทิ้งของเล่นพลาสติกทั้งหมด แต่ควรเลือกผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสมกับเด็กและใช้งานตามวัตถุประสงค์ของผู้ผลิต

ของเล่นที่เขียนว่า Phthalate-Free ดีกว่าไหม?

คำว่า Phthalate-Free หมายถึงผลิตภัณฑ์นั้นถูกผลิตโดยหลีกเลี่ยง Phthalates ตามเกณฑ์หรือคำกล่าวอ้างของผู้ผลิต

สำหรับของเล่นหรือผลิตภัณฑ์ที่เด็กต้องอม กัด หรือสัมผัสเป็นเวลานาน การเลือกสินค้าที่ระบุ Phthalate-Free จากผู้ผลิตที่น่าเชื่อถือสามารถเป็นอีกทางเลือกหนึ่งในการลดการสัมผัส

แต่ไม่ควรดูเพียงคำว่า Phthalate-Free อย่างเดียว

ยังควรพิจารณา

• มาตรฐานความปลอดภัย
• อายุที่เหมาะสม
• การใช้งาน
• สภาพของผลิตภัณฑ์
• แหล่งผลิตและผู้จัดจำหน่าย

ภาชนะอาหารแบบไหนควรเลือกสำหรับเด็ก?

หลักง่าย ๆ คือเลือกภาชนะที่ ผลิตมาเพื่อสัมผัสอาหารโดยเฉพาะ และใช้งานตามคำแนะนำของผู้ผลิต

สำหรับอาหารหรือเครื่องดื่มร้อน สามารถพิจารณาวัสดุที่ไม่ใช่พลาสติก เช่น

• แก้ว
• สแตนเลส
• เซรามิกหรือพอร์ซเลนที่เหมาะสำหรับอาหาร

ส่วนภาชนะพลาสติก หากต้องการใช้ ก็ควรเป็นผลิตภัณฑ์ที่ออกแบบมาสำหรับอาหารและเหมาะกับอุณหภูมิที่ใช้งาน

ภาชนะพลาสติกใส่อาหารร้อนปลอดภัยไหม?

คำตอบไม่ได้ขึ้นกับคำว่า “พลาสติก” เพียงอย่างเดียว

สิ่งที่ควรพิจารณาคือ

• เป็นพลาสติกชนิดใด
• ผลิตมาเพื่อสัมผัสอาหารหรือไม่
• รองรับความร้อนหรือไม่
• ผู้ผลิตอนุญาตให้เข้าไมโครเวฟหรือไม่
• ภาชนะมีการเสื่อมสภาพหรือไม่

จึงไม่ควรนำภาชนะพลาสติกที่ไม่ได้ออกแบบสำหรับความร้อนไปใส่อาหารร้อนหรือใช้ในไมโครเวฟ

หากไม่แน่ใจ การย้ายอาหารไปใส่ภาชนะแก้วหรือเซรามิกก่อนอุ่นเป็นวิธีที่ทำได้ง่าย

BPA กับ Phthalates เหมือนกันหรือไม่?

ไม่เหมือนกัน

BPA หรือ Bisphenol A และ Phthalates เป็นสารเคมีคนละกลุ่ม

แม้ทั้งสองมักถูกพูดถึงในบริบทของพลาสติกและสารรบกวนฮอร์โมน แต่มีการใช้งานและคุณสมบัติแตกต่างกัน

Phthalates มักถูกใช้เป็น Plasticizer เพื่อเพิ่มความนิ่มและความยืดหยุ่นให้กับพลาสติกบางประเภท เช่น PVC

BPA เคยถูกใช้ในการผลิตพลาสติก Polycarbonate และวัสดุ Epoxy บางประเภท

ดังนั้น

BPA-Free ไม่ได้แปลว่า Phthalate-Free

และ

Phthalate-Free ก็ไม่ได้แปลว่าไม่มีสารเคมีชนิดอื่นทั้งหมด

การอ่านฉลากและเลือกผลิตภัณฑ์ให้เหมาะกับประเภทการใช้งานจึงสำคัญกว่าเลือกจากคำโฆษณาเพียงคำเดียว

ต้องเลิกใช้พลาสติกทั้งหมดไหม?

ไม่จำเป็น

เป้าหมายไม่ใช่การสร้างความกลัวต่อพลาสติกทุกชนิด แต่คือ ลดการสัมผัสที่ไม่จำเป็นและใช้ผลิตภัณฑ์ให้เหมาะสม

พ่อแม่สามารถเริ่มจากพฤติกรรมที่ทำได้จริง เช่น

• เลือกผลิตภัณฑ์เด็กที่ได้มาตรฐาน
• ไม่ใช้ของเล่นพลาสติกเสื่อมสภาพ
• หลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์ที่ไม่ทราบแหล่งผลิต
• ไม่ใช้ภาชนะพลาสติกผิดประเภท
• หลีกเลี่ยงการให้ความร้อนกับพลาสติกที่ไม่ได้ออกแบบสำหรับความร้อน
• ใช้แก้วหรือสแตนเลสกับอาหารร้อนเมื่อสะดวก
• ล้างมือเด็กเป็นประจำ
• ลดฝุ่นสะสมในบ้าน

การลดการสัมผัสแบบค่อยเป็นค่อยไปมีความเป็นจริงมากกว่าการพยายามทำบ้านให้ “ปลอดสารเคมี 100%”

เลือกของเล่นและภาชนะอาหารอย่างไรให้ลดการสัมผัส Phthalates?

สารตกค้างจากผักผลไม้เกี่ยวกับ EDC ไหม?

สารกำจัดศัตรูพืชบางชนิดได้รับการศึกษาในเรื่องคุณสมบัติที่อาจรบกวนระบบต่อมไร้ท่อเช่นกัน

แต่ไม่ควรตีความว่า “กินผักผลไม้แล้วได้รับสารรบกวนฮอร์โมน จึงควรหลีกเลี่ยง”

ประโยชน์ทางโภชนาการของผักและผลไม้ยังมีความสำคัญต่อเด็ก

วิธีที่เหมาะสมกว่าคือ

• ล้างผักและผลไม้ก่อนรับประทาน
• เลือกอาหารหลากหลาย
• ปอกเปลือกในชนิดที่เหมาะสม
• เลือกแหล่งอาหารที่เชื่อถือได้

แทนการตัดผักและผลไม้ออกจากอาหารของเด็ก

แล้วหน้าจอก่อนนอนเกี่ยวข้องกับฮอร์โมนอย่างไร?

ประเด็นหน้าจอใน The Check-Up เป็นอีกกลไกหนึ่ง และ ไม่ใช่ Endocrine-Disrupting Chemical แบบ Phthalates

หน้าจอมือถือ แท็บเล็ต และทีวีสามารถส่งผลต่อการนอนผ่านแสงและการกระตุ้นจากกิจกรรมก่อนเข้านอน

แสงในช่วงเย็นสามารถรบกวนการหลั่ง Melatonin ซึ่งมีบทบาทในระบบนาฬิกาชีวภาพและการเตรียมร่างกายเข้าสู่การนอน

เมื่อนอนดึก หลับไม่เพียงพอ หรือคุณภาพการนอนไม่ดี ก็อาจส่งผลต่อสุขภาพและการเจริญเติบโตโดยรวมของเด็ก

ดังนั้น Phthalates กับหน้าจอจึงมีสิ่งที่เหมือนกันเพียงว่า ทั้งสองเป็นปัจจัยสิ่งแวดล้อมที่ควรจัดการอย่างเหมาะสม

Phthalates → การสัมผัสสารเคมีและระบบฮอร์โมน

หน้าจอก่อนนอน → แสงและพฤติกรรม → Melatonin → การนอน

ต้องงดหน้าจอก่อนนอนกี่ชั่วโมง?

แทนที่จะยึดตัวเลขแบบตายตัวสำหรับเด็กทุกคน สิ่งสำคัญคือสร้างกิจวัตรก่อนนอนที่ลดการกระตุ้นจากหน้าจอ

ตัวอย่างเช่น

• หยุดเล่นเกมก่อนนอน
• ลดมือถือหรือแท็บเล็ตช่วงก่อนเข้านอน
• ไม่วางทีวีไว้ในห้องนอนเด็ก
• ปรับแสงในห้องให้นุ่มลง
• กำหนดเวลานอนให้สม่ำเสมอ
• ใช้กิจกรรมสงบ เช่น อ่านหนังสือ ก่อนนอน

ใน The Check-Up คุณหมอเสนอการลดหน้าจอก่อนนอนประมาณ 2 ชั่วโมงเป็นแนวทางเชิงพฤติกรรม ซึ่งสามารถนำไปปรับตามบริบทของแต่ละครอบครัวได้

ถ้าสงสัยว่าลูกได้รับสารรบกวนฮอร์โมน ต้องตรวจเลือดไหม?

โดยทั่วไปไม่มีการตรวจเลือด Routine เพื่อค้นหา “สารรบกวนฮอร์โมนทุกชนิด” ในเด็กทั่วไป

สิ่งสำคัญกว่าคือสังเกต ผลต่อสุขภาพหรือการเจริญเติบโต

ควรปรึกษากุมารแพทย์หากพบว่า

• เด็กหญิงเริ่มมีหน้าอกก่อนอายุ 8 ปี
• เด็กชายมีการเปลี่ยนแปลงทางเพศก่อนอายุ 9 ปี
• ส่วนสูงพุ่งเร็วผิดจากแนวเดิม
• การเจริญเติบโตช้าลงผิดปกติ
• มีประจำเดือนเร็วผิดปกติ
• มีอาการที่สงสัยความผิดปกติทางฮอร์โมน
• มีปัญหาการนอนต่อเนื่อง
• พฤติกรรมการนอนเริ่มกระทบชีวิตประจำวัน

แพทย์จะประเมินจากประวัติ Growth Chart การตรวจร่างกาย และอาจตรวจ Bone Age หรือฮอร์โมนเพิ่มเติมเมื่อมีข้อบ่งชี้

7 วิธีลดการสัมผัสสารจากพลาสติกในชีวิตประจำวัน

1. เลือกของเล่นให้ได้มาตรฐาน

หลีกเลี่ยงของเล่นที่ไม่ทราบผู้ผลิต ไม่มีฉลาก หรือวัสดุเสื่อมสภาพง่าย

2. ของที่เข้าปากต้องให้ความสำคัญเป็นพิเศษ

เช่น จุกนม ของเล่นกัดเล่น และอุปกรณ์สำหรับทารก ควรเลือกจากผู้ผลิตที่เชื่อถือได้และใช้ตามช่วงอายุที่ระบุ

3. ไม่ใช้ภาชนะพลาสติกผิดประเภท

ไม่ควรนำกล่องที่ไม่ได้ออกแบบสำหรับอาหารหรือความร้อนมาใส่อาหารร้อน

4. ลดการให้ความร้อนกับพลาสติกโดยไม่จำเป็น

หากไม่แน่ใจว่าภาชนะรองรับไมโครเวฟหรือไม่ ให้ย้ายอาหารไปใส่แก้วหรือเซรามิกก่อน

5. เปลี่ยนของที่เสื่อมสภาพ

พลาสติกที่แตก เป็นรอยมาก บิดงอ หรือเหนียวผิดปกติควรเปลี่ยน

6. ล้างมือและลดฝุ่นในบ้าน

สารเคมีจากผลิตภัณฑ์หลายชนิดสามารถสะสมในฝุ่นได้ การทำความสะอาดและล้างมือจึงช่วยลดการสัมผัสโดยไม่จำเป็น

7. อย่าให้ความกังวลกลายเป็นความกลัว

การลด Exposure ไม่จำเป็นต้องทำให้เด็กใช้ชีวิตในสภาพแวดล้อมที่ “ปลอดพลาสติก 100%”

เป้าหมายคือ ลดการสัมผัสที่ป้องกันได้ โดยไม่สร้างภาระหรือความวิตกกังวลเกินจำเป็น

สรุป: Phthalates ควรรู้จัก แต่ไม่จำเป็นต้องกลัวพลาสติกทุกชนิด

หากถามว่า Phthalates คืออะไร

คำตอบคือ Phthalates เป็นกลุ่มสารเคมีที่ถูกใช้เพื่อเพิ่มความนิ่มและความยืดหยุ่นให้กับพลาสติกบางประเภท โดยเฉพาะ PVC และสารบางชนิดในกลุ่มนี้มีคุณสมบัติที่ได้รับการศึกษาในฐานะ สารรบกวนฮอร์โมน

เด็กเป็นกลุ่มที่ควรให้ความสำคัญ เพราะมีพฤติกรรมการสัมผัสสิ่งแวดล้อมแตกต่างจากผู้ใหญ่ เช่น การกัดหรืออมของเล่น และการสัมผัสพื้นหรือฝุ่น

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรตีความว่า

“พลาสติกทุกชนิดอันตราย”

หรือ

“สัมผัส Phthalates แล้วฮอร์โมนผิดปกติทันที”

สิ่งที่พ่อแม่ทำได้คือเลือกของเล่นและภาชนะจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ ใช้ผลิตภัณฑ์ให้ถูกประเภท หลีกเลี่ยงการให้ความร้อนกับพลาสติกที่ไม่ได้ออกแบบสำหรับความร้อน และเลือกแก้วหรือสแตนเลสในสถานการณ์ที่เหมาะสม

เพราะการดูแลสิ่งแวดล้อมของเด็กไม่จำเป็นต้องเกิดจากความกลัว แต่ควรเกิดจาก การรู้ว่าอะไรลดได้ แล้วลดอย่างเหมาะสม

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ Phthalates และสารรบกวนฮอร์โมน